Istorijski i kanonski uslovi obnavljanja Pećke patrijaršije 1920. godine

Rukopis Marka Pištala progovara o složenim procesima dugog trajanja i složenog karaktera koji su doveli 1920. godine do obnavljanja Pećke patrijaršije, tj. ujedinjenja Srpske pravoslavne crkve, tema važna, složena, aktuelna, ispunjena brojnim kontroverznim tumačenjima. Pouzdanog znanja o njoj, sve do pojave ovog dela, nije bilo, ili ga nije bilo dovoljno. Prevashodno su dominirale tvrdnje koje su samo jednim delom bile verne istorijskoj istini, ali i u mnogo čemu sučeljene sa naučnim istraživanjima i rezultatima do kojih ona dosežu. Istraživanja koja je Pištalo obavio zasnivaju se na želji i potrebi naučnika da se prošlost sazna „onaka kakva je uistinu bila”. Rezultati izloženi u studiji Istorijski i kanonski uslovi obnavljanja Pećke patrijaršije 1920. godine zasnovani su na istraživanjima zasnovanim na primeni naučnog metoda istorijske nauke i saopšteni na racionalan način i jezikom nauke. Nasuprot tome brojna tumačenja prošlosti najčešće su podređena neposrednim državnim, političkim, verskim, nacionalnim, ličnim… a ne naučnim interesima. Otuda ih najčešće odlikuje jednostranost, selektivan izbor istorijskih izvora i činjenica, njihovo tendeciozno tumačenje, namera da se „konstrisanom” slikom prošlosti opravdaju prezentovani stavovi. Ono što je posebno važno istaći je da istraživanja i tumačenja prošlosti donose dve paralelne, manje ili više različite, slike prošle stvarnosti, ali i sugerišu različita sagledavanja savremenosti. Naučni pristup kakav zauzima Marko Pištalo, što smatramo posebnim kvalitetom ovog rukopisa, nastoji da se prošlost istraži, racionalno sagleda i saopšti.Svoje izlaganje i zaključke do kojih je došao autor zasniva na arhivskoj građi pohranjenoj u Arhivu Srpske pravoslavne crkve, Arhivu Jugoslavije, Državnom arhivu Srbije, Arhivu SANU. Konsultovani su i objavljeni dokumentarni i narativni izvori. Posebno značajna saznanja stečena su temeljnim iščitavanjem onovremene periodike i štampe. U rukopisu je demonstrirano i temeljno poznavanje postojeće istoriografske literature. Samim tim zaključci do kojih je autor dosegao, kako pokazuje ovo istraživanje, zasnovani su na „čvrstom tlu istorije”.– Akademik Ljubodrag Dimić